Khái niệm “Tình cảm” trong thế giới quan của người Bắc Âu cổ

Ngày nay, khi nói đến “tình cảm” hoặc “tình yêu”, chúng ta thường nghĩ đến cảm xúc lãng mạn giữa hai người. Tuy nhiên, trong xã hội Bắc Âu cổ đại, tình cảm được hiểu theo một nghĩa rộng hơn. Nó không chỉ bao gồm tình yêu đôi lứa mà còn có tình thân gia đình, tình bạn, lòng trung thành và sự hòa thuận giữa các thành viên trong cộng đồng.

Một thuật ngữ cổ thường được nhắc đến là Friðr, mang những ý nghĩa như hòa bình, sự hòa hợp, tình bằng hữu và trạng thái yên ổn trong gia đình hoặc cộng đồng. Với người Norse cổ, một mối quan hệ tốt đẹp không chỉ dựa trên cảm xúc cá nhân mà còn đi cùng trách nhiệm, danh dự và nghĩa vụ đối với nhau.

Vì vậy, tình cảm được xem như một sợi dây liên kết có sức mạnh đặc biệt. Nó giúp duy trì sự ổn định của gia đình, củng cố quan hệ giữa các gia tộc và bảo vệ trật tự chung của cộng đồng.

Những quan niệm này cũng thường được liên hệ với hệ chữ Elder Futhark gồm 24 ký tự Rune. Rune trước hết là một hệ thống chữ viết cổ, nhưng trong các cách diễn giải biểu tượng và huyền học, mỗi ký tự còn được gắn với những ý niệm khác nhau trong đời sống của người German và Bắc Âu cổ.

Các ký tự Elder Futhark đại diện cho sự gắn kết và tình cảm

Để hiểu rõ hơn cách tình cảm và các mối quan hệ được nhìn nhận trong thế giới quan Bắc Âu, chúng ta có thể tìm hiểu một số Rune thường được liên hệ với sự trao đổi, lòng tin, niềm vui và đam mê.

1. Gebo (ᚷ) – Biểu tượng của sự trao đổi và có qua có lại

Gebo (ᚷ), phát âm gần như /gæbo/, mang nghĩa cơ bản là “món quà” (Gift). Trong xã hội Bắc Âu cổ, việc tặng quà không đơn thuần là một hành động hào phóng không cần đáp lại. Một món quà thường tạo ra mối liên kết và trách nhiệm giữa người trao với người nhận.

Tinh thần này được thể hiện trong tập thơ triết lý Hávamál, còn được gọi là “Lời của Đấng Cao Cả”, thường gắn với thần Odin:

“Mót við gefendr gefendr skyli; gefa skal vinr vini.”

(Một món quà luôn đòi hỏi một món quà đáp lễ; bạn bè nên trao cho nhau những món quà.)

— Hávamál, Khổ 42

Gebo (ᚷ) thể hiện nguyên tắc quan trọng của một mối quan hệ: sự cân bằng giữa cho và nhận. Điều này không chỉ áp dụng cho tình yêu nam nữ mà còn đúng với tình bạn, quan hệ gia đình và các liên minh trong xã hội.

Một mối quan hệ lành mạnh không nên chỉ có một người luôn hy sinh trong khi người còn lại chỉ tiếp nhận. Cả hai cần biết trao đi, đáp lại và tôn trọng giá trị của nhau.

Hình dạng của Gebo (ᚷ) gồm hai đường thẳng giao nhau. Trong cách diễn giải biểu tượng, điểm giao này có thể được xem là nơi hai cá thể gặp gỡ và kết nối nhưng không làm mất đi sự độc lập của nhau. Họ đến với nhau bằng sự tự nguyện, không chiếm hữu hoặc xóa bỏ bản sắc của đối phương.

2. Ehwaz (ᛖ) – Sự đồng điệu và lòng trung thành

Ehwaz (ᛖ) mang nghĩa là “ngựa” (Horse). Trong xã hội Bắc Âu cổ, ngựa không chỉ là phương tiện di chuyển mà còn là người bạn đồng hành quan trọng trong hành trình, lao động và chiến đấu.

Mối quan hệ giữa người cưỡi và chiến mã đòi hỏi sự tin tưởng sâu sắc. Người cưỡi phải hiểu con ngựa, còn con ngựa phải tin tưởng sự dẫn dắt của người điều khiển. Nếu cả hai không phối hợp nhịp nhàng, hành trình có thể trở nên nguy hiểm.

Vì vậy, trong bối cảnh tình cảm, Ehwaz (ᛖ) thường được liên hệ với:

  • Sự tin tưởng: Hai bên có thể dựa vào nhau trong những thời điểm khó khăn.
  • Sự đồng hành: Cùng nhau tiến về phía trước thay vì mỗi người đi theo một hướng.
  • Lòng trung thành: Không dễ dàng rời bỏ nhau khi gặp thử thách.
  • Sự phối hợp: Biết điều chỉnh và hỗ trợ để mối quan hệ phát triển hài hòa.

Ehwaz (ᛖ) không đại diện cho cảm xúc bùng cháy trong thời gian ngắn. Nó tượng trưng cho một mối quan hệ được xây dựng qua thời gian, nơi lòng tin được chứng minh bằng hành động và những trải nghiệm chung.

3. Wunjo (ᚹ) – Niềm vui và sự hòa hợp

Wunjo (ᚹ) thường được hiểu là “niềm vui” (Joy), “sự mãn nguyện” hoặc trạng thái hạnh phúc khi con người sống hòa hợp với gia đình và cộng đồng.

Niềm vui mà Wunjo (ᚹ) đại diện không chỉ là cảm giác vui vẻ nhất thời. Đó còn là sự bình yên khi một người cảm thấy mình được yêu thương, được chấp nhận và thuộc về một tập thể.

Trong các bài thơ Rune cổ, Wunjo thường được mô tả như trạng thái của người không phải chịu cảnh đau khổ, thiếu thốn hoặc cô độc. Người ấy được sống trong sự ấm áp, đủ đầy và nhận được sự hỗ trợ từ những người xung quanh.

Trong tình cảm, Wunjo (ᚹ) có thể tượng trưng cho trạng thái của một mối quan hệ lành mạnh, nơi hai bên:

  • Cảm thấy an toàn khi ở cạnh nhau.
  • Có thể chia sẻ niềm vui và khó khăn.
  • Không thường xuyên sống trong nghi ngờ hoặc tranh chấp.
  • Tìm được cảm giác bình yên trong sự hiện diện của đối phương.

Wunjo (ᚹ) cũng cho thấy hạnh phúc cá nhân có mối liên hệ với hạnh phúc của cộng đồng. Đối với người Bắc Âu cổ, một người khó có thể sống thật sự tốt đẹp nếu bị tách khỏi gia đình, bạn bè và những người cùng chia sẻ trách nhiệm.

4. Kenaz (ᚲ) – Ngọn đuốc của sự đam mê

Kenaz (ᚲ) thường được liên hệ với “ngọn đuốc”, “nguồn sáng” hoặc ngọn lửa được con người kiểm soát. Ánh sáng của ngọn đuốc giúp con người nhìn rõ đường đi, khám phá điều chưa biết và tạo ra những giá trị mới.

Trong cách diễn giải về tình cảm, Kenaz (ᚲ) tượng trưng cho sự thu hút, nhiệt huyết, ham muốn và nguồn cảm hứng mà một người có thể khơi dậy ở người khác. Đây có thể được xem là ngọn lửa ban đầu khiến hai người chú ý và muốn đến gần nhau hơn.

Tuy nhiên, Kenaz (ᚲ) không phải là ngọn lửa hoang dã cháy mất kiểm soát. Các học giả như Stephen Flowers nhấn mạnh rằng đây là nguồn lửa đã được kiểm soát và có mục đích. Nó khác với sức mạnh hỗn loạn, nguy hiểm hoặc có tính phá hủy thường được liên hệ với Thurisaz (ᚦ).

Qua đó, Kenaz (ᚲ) cho thấy đam mê là một phần quan trọng của tình yêu, nhưng đam mê cần đi cùng sự hiểu biết và khả năng kiểm soát. Một ngọn lửa được chăm sóc đúng cách có thể sưởi ấm và soi sáng; nhưng khi mất kiểm soát, nó cũng có thể gây tổn thương cho cả hai bên.

Tình cảm trong thần thoại Bắc Âu: Giữa trách nhiệm và bản năng

Các câu chuyện trong Poetic Edda và Prose Edda cho thấy tình yêu của các vị thần Bắc Âu không phải lúc nào cũng nhẹ nhàng hoặc lãng mạn. Tình cảm thường gắn với trách nhiệm, quyền lực, lựa chọn, sự hy sinh và cả những hậu quả lâu dài.

Mối quan hệ giữa Odin và Frigg: Trí tuệ và sự gắn kết gia đình

Odin là vị thần gắn với trí tuệ, chiến tranh, thơ ca và quyền lực. Frigg là nữ thần gắn với hôn nhân, gia đình, việc sinh nở và số phận.

Mối quan hệ giữa Odin và Frigg không chỉ đại diện cho tình yêu giữa vợ chồng mà còn thể hiện sự kết hợp giữa quyền lực, trách nhiệm và trật tự gia đình trong Asgard.

Dù Odin thường xuyên rời khỏi Asgard để tìm kiếm tri thức, tham gia vào các cuộc hành trình và có những mối quan hệ khác, Frigg vẫn giữ vị trí tôn quý nhất bên cạnh ông. Bà là người được ngồi cùng Odin trên ngai vàng Hliðskjálf, nơi có thể nhìn thấy các thế giới.

Tình cảm giữa họ có thể được hiểu là một mối quan hệ được xây dựng trên sự thấu hiểu và trách nhiệm chung đối với Asgard. Nó không đơn giản là câu chuyện tình yêu lãng mạn mà còn là sự kết hợp giữa hai vai trò quan trọng trong thế giới thần linh.

Tuy nhiên, khi nghiên cứu các câu chuyện thần thoại, cần tránh lý tưởng hóa mối quan hệ này thành một hình mẫu hôn nhân hoàn hảo theo tiêu chuẩn hiện đại. Các thần thoại Bắc Âu thường phản ánh những mối quan hệ phức tạp, trong đó tình cảm, quyền lực và nghĩa vụ luôn đan xen với nhau.

Sự đắm say của Freyr dành cho Gerðr trong Skírnismál

Bài thơ Skírnismál kể về tình yêu mãnh liệt của thần Freyr dành cho nàng khổng lồ Gerðr.

Freyr là vị thần của sự sinh sôi, mùa màng, thịnh vượng và khả năng sinh sản. Một ngày nọ, khi ngồi trên ngai Hliðskjálf và nhìn ra các thế giới, ông trông thấy Gerðr tại vùng đất của người khổng lồ. Freyr lập tức bị vẻ đẹp của nàng cuốn hút và rơi vào trạng thái tương tư sâu sắc.

Không thể tự mình đến gặp Gerðr, Freyr nhờ người hầu Skírnir thay mình thực hiện chuyến đi cầu hôn. Để đổi lấy sự giúp đỡ, Freyr trao cho Skírnir thanh kiếm có khả năng tự chiến đấu – một bảo vật vô cùng quan trọng.

Chi tiết này thường được diễn giải như biểu tượng của sự đánh đổi vì tình yêu. Freyr sẵn sàng từ bỏ một vật bảo vệ quý giá để có cơ hội đến với Gerðr.

Tuy nhiên, câu chuyện không chỉ đơn giản nói rằng tình yêu chân chính luôn cần sự hy sinh. Việc Freyr trao đi thanh kiếm về sau có thể khiến ông gặp bất lợi trong Ragnarök. Vì vậy, câu chuyện còn đặt ra câu hỏi về hậu quả của những quyết định được đưa ra trong lúc con người bị cảm xúc chi phối.

Ngoài ra, hành trình cầu hôn trong Skírnismál cũng có nhiều yếu tố ép buộc và đe dọa đối với Gerðr. Do đó, khi đọc câu chuyện dưới góc nhìn hiện đại, không nên xem đây hoàn toàn là một chuyện tình lãng mạn. Nó phản ánh sự phức tạp trong quan niệm cổ về tình yêu, quyền lực, hôn nhân và sự đồng thuận.

Góc nhìn học thuật về “bùa yêu” bằng chữ Rune (Rúnagaldr)

Trong một số trào lưu tâm linh và tân ngoại giáo hiện đại (Neopaganism), các Rune như Gebo (ᚷ), Wunjo (ᚹ), Ehwaz (ᛖ) hoặc Kenaz (ᚲ) thường được ghép lại thành những biểu tượng được gọi là “bùa yêu” (Love spells).

Những biểu tượng này thường được quảng bá với công dụng thu hút tình duyên, cải thiện mối quan hệ hoặc khiến một người cụ thể nảy sinh tình cảm. Tuy nhiên, dưới góc độ lịch sử và cổ văn tự học, cần tiếp cận những cách diễn giải này một cách thận trọng.

Các học giả như R.I. Page và Terje Spurkland nhấn mạnh rằng Rune trước hết là một hệ thống chữ viết. Mặc dù một số văn bản và hiện vật cho thấy Rune từng được sử dụng trong nghi lễ, lời cầu nguyện hoặc những hoạt động được xem là phép thuật, chúng ta không có đủ bằng chứng để khẳng định rằng mỗi Rune đều có một “công dụng phép thuật” cố định như cách hiểu phổ biến hiện nay.

Thuật ngữ Rúnagaldr thường được dùng để chỉ những bài hát, lời niệm hoặc phép thuật liên quan đến Rune. Tuy nhiên, kiến thức lịch sử về các phương pháp thực hành cụ thể vẫn còn hạn chế. Nhiều cách hướng dẫn “bùa Rune” hiện đại là sản phẩm của các hệ thống huyền học được xây dựng lại trong thời kỳ gần đây.

Câu chuyện về Rune tình yêu trong Saga của Egil

Một ví dụ nổi tiếng về việc sử dụng Rune sai cách xuất hiện trong Saga của Egil (Egil’s Saga).

Trong câu chuyện này, một cô gái trẻ bị bệnh nặng sau khi một chàng trai khắc Rune lên một mảnh xương cá và đặt dưới giường của cô. Chàng trai được cho là muốn sử dụng Rune để khiến cô nảy sinh tình cảm, nhưng vì thiếu hiểu biết nên đã khắc sai các ký tự.

Egil Skallagrímsson, người có kiến thức về Rune, phát hiện ra nguyên nhân. Ông cạo bỏ các ký tự sai, đốt mảnh xương và khắc một chuỗi Rune khác để giúp cô gái hồi phục.

Sau đó, Egil đưa ra lời cảnh báo nổi tiếng:

“Không nên khắc Rune
nếu không biết cách đọc chúng;
nhiều người đã lầm lỡ
vì những ký tự tối tăm.”

Câu chuyện này cho thấy trong quan niệm Bắc Âu cổ, Rune không phải là công cụ đơn giản mà bất kỳ ai cũng có thể sử dụng tùy ý. Việc khắc Rune mà không có kiến thức có thể dẫn đến những hậu quả ngoài mong muốn.

Nó cũng cho thấy việc cố gắng tác động hoặc kiểm soát tình cảm của người khác không được mô tả như một hành động vô hại. Trong câu chuyện, ý định tạo ra tình yêu bằng Rune không mang lại tình cảm thật sự mà chỉ gây đau đớn và bệnh tật.

Vì vậy, các câu chuyện cổ không ủng hộ cách hiểu rằng chỉ cần vẽ vài ký tự Rune lên giấy là có thể thu hút tình duyên hoặc khiến một người yêu mình. Đó chủ yếu là cách diễn giải phổ biến trong các trào lưu New Age hiện đại, không phải một thực hành lịch sử đã được chứng minh rõ ràng.

Bốn yếu tố của một mối quan hệ qua biểu tượng Rune

Nếu tiếp cận Rune như những biểu tượng để suy ngẫm thay vì xem chúng là công cụ kiểm soát tình cảm, bốn Rune trên có thể giúp chúng ta hình dung về những yếu tố cần thiết trong một mối quan hệ lành mạnh:

  • Gebo (ᚷ) – Sự cân bằng: Cả hai bên đều biết cho đi và đáp lại, không để một người phải gánh toàn bộ trách nhiệm.
  • Ehwaz (ᛖ) – Sự đồng hành: Hai người tin tưởng, hỗ trợ và cùng nhau tiến về phía trước.
  • Wunjo (ᚹ) – Niềm vui chung: Mối quan hệ mang lại cảm giác bình yên, an toàn và được thuộc về.
  • Kenaz (ᚲ) – Ngọn lửa cảm xúc: Sự thu hút và đam mê được gìn giữ bằng hiểu biết, trách nhiệm và khả năng kiểm soát.

Bốn yếu tố này cho thấy tình cảm không chỉ là cảm giác rung động trong một thời điểm. Một mối quan hệ muốn tồn tại lâu dài cần được xây dựng bằng hành động, sự tin tưởng và nỗ lực từ cả hai phía.

Kết luận

Trong thế giới quan Bắc Âu cổ đại, tình cảm không phải là một trạng thái cảm xúc thụ động hoặc hoàn toàn mang tính cá nhân. Nó là một mối liên kết được hình thành và duy trì bằng trách nhiệm, danh dự, lòng trung thành và sự có qua có lại.

Gebo (ᚷ) tượng trưng cho sự cân bằng giữa cho và nhận. Ehwaz (ᛖ) đại diện cho lòng tin và sự đồng hành. Wunjo (ᚹ) nói về niềm vui và sự hòa hợp trong gia đình hoặc cộng đồng. Kenaz (ᚲ) thể hiện sự thu hút, đam mê và nguồn sáng mà một người có thể mang đến cho người khác.

Các câu chuyện về Odin, Frigg, Freyr và Gerðr cũng cho thấy tình yêu luôn đi cùng lựa chọn, quyền lực, trách nhiệm và hậu quả. Tình cảm có thể khiến con người hy sinh, nhưng không phải mọi sự đánh đổi đều đúng đắn hoặc dẫn đến kết quả tốt đẹp.

Những văn bản như Egil’s Saga còn nhắc nhở rằng Rune không phải là công cụ đơn giản để ép buộc tình cảm. Một mối quan hệ bền vững không thể được tạo ra bằng phép thuật hoặc sự kiểm soát mà cần được xây dựng trên sự tự nguyện, cân bằng và tôn trọng lẫn nhau.

Việc nghiên cứu các giá trị này giúp chúng ta nhìn nhận văn hóa Bắc Âu cổ một cách chân thực và nghiêm túc hơn, thay vì chỉ tiếp cận nó qua những cách diễn giải lãng mạn hóa hoặc huyền bí hóa của thời hiện đại.

Thư mục tài liệu tham khảo nghiên cứu

  • Page, R.I. (1990). Reading the Past: Runes. University of California Press.
  • Larrington, Carolyne (Trans.) (2014). The Poetic Edda. Oxford World’s Classics.
  • Sturluson, Snorri (1987). Edda. Translated by Anthony Faulkes. Everyman.
  • Flowers, Stephen E. (1986). Runes and Magic: Magical Formulaic Elements in the Older Runic Inscriptions. Peter Lang Publishing.